Cholesterol, de verkeerde vijand? (Boek)

Vragen bij cholesterolverlaging in de preventie van hart- en vaatziekten

In België en Nederland nemen 3,5 miljoen mensen dagelijks het cholesterolverlagend middel statine. Vaak niet eens omdat ze een hart- of vaatziekte hebben, maar omdat hun cholesterol te hoog is. Auteur van het boek Cholesterol, de verkeerde vijand? Vragen bij de cholesterolverlaging in de preventie van hart- en vaatziekten en journalist Ben Vanheukelom (1958) kwam in de leeftijd waarin hij zich steeds meer omringd zag door mensen met een verhoogd cholesterol die statines namen. Veel mensen hadden echter ook klachten. Door het verhoogde cholesterolgehalte? Of door de statines? Hij besloot dit uit te diepen in zijn nieuwste boek.

Artikel gebaseerd op boekvoorstelling

Dit artikel is gebaseerd op de boekpresentatie van 3 mei in Antwerpen, georganiseerd door Garant Uitgevers, van auteur Ben Vanheukelom en gastspreker Nederlands epidemioloog Dick Bijl. Vanheukelom werkte als reporter voor de openbare omroep (BRTN en VRT), maakte reportages voor Radio 1 en werkte bij de VRT Nieuwsdienst. Bijl is voorzitter van de International Society of Drug Bulletins, een organisatie die ijvert voor rationeel geneesmiddelengebruik. Hij schreef verschillende boeken over gezondheidsbeleid.

Wat is waarheid als het gaat over cholesterol en het hart?

Vanheukelom specialiseerde zich als journalist in milieu, klimaat en gezondheid. En zo besloot hij zich te verdiepen in de wirwar aan wisselende informatie over cholesterol als potentiële vijand voor de gezondheid en over het effect van statines. Hij boog zich over vragen als:

• Waarom nemen gezonde mensen dagelijks een pil?
• Is het bewezen dat cholesterol onze aders dichtslibt?
• Krijgen we een te hoge cholesterol van verzadigde vetten?
• Waarom krijgen ook mensen met een lage cholesterolwaarde een hartinfarct?
• En waarom stopt bijna de helft van de mensen die een statine krijgt voorgeschreven na een jaar met de medicatie?

Vragen die ook steeds meer wetenschappers, artsen en cardiologen zich stellen.

De cholesterolhypothese

Vanheukelom licht toe dat het begon in de jaren 50 van de vorige eeuw met Amerikaans onderzoeker Ancel Keys die de hypothese stelde dat hart -en vaatziekten worden veroorzaakt door een te hoog cholesterol als gevolg van het eten van te veel boter, kaas, reuzel en vet vlees. Als gevolg hiervan werd verzadigd vet lange tijd gezien als boosdoener en week men meer uit naar inname van meer koolhydraten en het gebruik van transvetten. Uit de studies en volgens critici die Vanheukelom heeft geraadpleegd voor zijn boek zijn daar echter bedenkingen bij te plaatsen:  

• Geen enkele degelijke studie heeft het verband aangetoond tussen het eten van verzadigde vetten en het krijgen van een hart -of vaatziekte.
• Dat verband is wel aangetoond bij industriële transvetten. Deze ontstaan bij het verharden van plantaardige oliën en beschadigen de vaatwand.
• Mensen met een ‘hoog cholesterol’ hebben niet automatisch meer slagaderverkalking dan mensen met een lage waarde.
• Mensen met een hogere cholesterolwaarde leven gemiddeld langer dan mensen met een lage cholesterol.

Diabetes vormt een risico voor cardiovasculaire ziektes

Er is dus geen bewijs dat verzadigde vetten en zelfs cholesterolhoudende producten, zoals eieren, bijdragen aan de verhoging van cholesterol. Deze cholesterolhypothese zorgde voor inname van meer plantaardige oliën en snelle koolhydraten. Dit zorgt voor een sterke toename van ontstekingen en diabetes type 2. Vaatchirurg Joseph Opheide, geïnterviewd door Vanheukelom voor zijn boek zegt letterlijk: ‘Ik ken drie soorten vaatpatiënten: een roker, mensen met langdurige diabetes of een combinatie van de twee. Iets anders bestaat er niet.” Mensen met diabetes hebben dan ook een groter risico op hart- en vaatziekten. Pas in 2020 zijn in Europa de industriële transvetten verbannen uit voeding. Keys heeft overigens destijds ook gewezen op het belang van een gezonde leefstijl en voldoende beweging, maar daar is lange tijd veel minder aandacht voor geweest.

Primair en secundair gebruik

Veruit de meeste statinegebruikers (88% of 1,3 miljoen) zijn gezonde Belgen. Dat wil zeggen dat ze geen hart -of vaatziekte hebben en dat ze statine nemen om een hartaanval of beroerte te vermijden. Dit heet primaire preventie. Daarnaast nemen 200.000 mensen in België een cholesterolverlager als secundaire preventie. Dit zijn mensen die een hartaanval, een beroerte of een onstabiele hartkramp hebben gehad of bij wie een stent is geplaatst. Zij krijgen automatisch een cholesterolverlager voorgeschreven. Enkele bedenkingen hierbij:

• Gezonde mensen worden gemedicaliseerd want ze hebben geen hart -of vaatziekte, alleen een verhoogd risico hierop, bijvoorbeeld door overgewicht, roken of een te hoog cholesterol volgens de richtwaarden (die ter discussie staan).
• Die richtwaarden voor cholesterol zijn gedurende decennia steeds omlaaggegaan ondanks weinig overtuigende wetenschappelijke bewijzen. Op die manier komen steeds meer gezonde mensen in aanmerking voor levenslange medicatie.
• Meer dan de helft van deze gebruikers haakt binnen het jaar af met het nemen van statine. Dat heeft veel te maken met de hoge mate van bijwerkingen van de statines.

De nadelen van statines

Statines hebben een positieve en negatieve werking. Zo remmen ze ontstekingen, versoepelen ze de vaatwand en gaan ze klontervorming in het bloed tegen. Ze verminderen naast de productie van cholesterol echter ook andere belangrijke stoffen zoals geslachtshormonen en vitamine D en K. Stoffen die noodzakelijk zijn voor een goede afweer, een goede energiehuishouding en een soepele vaatwand. De bijwerkingen variëren van spierpijn, vermoeidheid tot diabetes type 2. Ook is er een verhoogd risico voor neurologische complicaties zoals tijdelijk geheugenverlies, zenuwpijnen en zelfs ALS. Vanheukelom en Bijl wijzen erop dat er in de praktijk bovendien altijd méér bijwerkingen zijn dan in studies met zorgvuldig geselecteerde deelnemers.

De bewijslast voor de effecten van statines is dun

Dick Bijl licht toe dat de meeste studies over statines zijn gesponsord door de farmaceutische industrie. Onafhankelijke wetenschappers krijgen geen inzage in álle onderzoeksgegevens. Echter ook met die beperkte inzage blijkt de gezondheidswinst in termen van levensverwachting en levenskwaliteit bescheiden. Zowel voor mensen met een hart -of vaatziekte als voor mensen zonder. Het is dan ook niet bewezen dat hoe meer je je cholesterol verlaagt hoe kleiner de kans wordt op een hartinfarct of beroerte. Ook voor de relatief nieuwe en prijzige middelen is geen hard bewijs dat ze hart -en vaatziekten vermijden. Bijl doet dus een duidelijk pleidooi voor beter en onafhankelijk onderzoek, inzage in ruwe data en controleerbaarheid door derden van het onderzoek.

De meningen van experts zijn verdeeld. Ann Mertens, professor endocrinologie KU Leuven, UZ Leuven, geïnterviewd voor het boek geeft aan: “In geval van een zeer hoog risicoprofiel is aangetoond dat een daling van LDL-cholesterol met 40 mg/dl het risico op een hart- of vaatprobleem (zoals infarct of beroerte) doet dalen met ongeveer 20 tot 25 procent.” Farmacoloog Luc Hondeghem verklaart: “Mensen met een hogere cholesterol, tussen 200 en 250 mg/dl leven langer. Waarom moet men dan levenslang statines slikken om de cholesterol onder de 200 mg/dl te krijgen en zich daarbij nog blootstellen aan alle nevenverschijnselen die ze met zich meebrengen?”

Naar een verantwoord statinebeleid

Vanheukelom geeft tot slot aan dat, ook al zijn er nog steeds artsen die op het standpunt staan dat men bij ‘te hoog cholesterol’ zo strikt mogelijk de protocollen dienen te volgen (en dus altijd voor statines zouden moeten kiezen), er tegenwoordig gelukkig steeds vaker een voorschrift op maat wordt toegepast. Variërend van verlaagde doses bij bijwerkingen (vaak bij vrouwen bijvoorbeeld), tot alleen kortdurend na een hartaanval inzetten tot aan de eerste bijwerkingen, tot alleen voor mensen met een hoog risicoprofiel en tot aan geen statines maar leefstijladvies (voeding en beweging) aangevuld met suppletie zoals co-enzym Q10 en rode gist rijst.

Een mediterraan voedingspatroon biedt perspectief

Wat in de boekpresentatie minder aan bod kwam, maar wat uitgebreider aandacht krijgt in het boek zelf zijn niet-medicamenteuze interventies en de gunstige resultaten daarvan zoals gezonde voeding, beweging en ondersteuning met voedingssuppletie. Mensen die na een hartinfarct of beroerte bijvoorbeeld overschakelen op een mediterraan dieet boeken volgens onderzoek aanzienlijke gezondheidswinst. Ze leven langer met minder tweede cardiovasculaire incidenten dan de hartpatiënten die een mager dieet volgen. En dat ondanks het feit dat de cholesterol niet noemenswaardig daalt met zo’n dieet. Voor de critici is dat hét bewijs dat cholesterolverlaging zijn doel voorbijschiet.

Het boek

Ben Vanheukelom, “Cholesterol, de verkeerde vijand?

Vragen bij de cholesterolverlaging in de preventie van hart- en vaatziekten”

ISBN: 9789044139112
Pagina's: 290
Garant Uitgevers

Vanheukelom verwijst in zijn boek naar talrijke studies. Deze bronnen vind je terug in het boek.