Een tomaatje tussendoor: gezonde kindersnack of bron van pesticiden?

Een veelgegeten zomergewas onder de loep

Tomaten (Solanum lycopersicum) leveren onder andere vitamine C, kalium, folaat en verschillende carotenoïden, zoals lycopeen dat tomaten hun rode kleur geeft. Lycopeen is een krachtig antioxidant dat beter opneembaar wordt door verhitting en verwerking. Verwarm je tomaten en voeg je een beetje vet toe, zoals olijfolie, dan haal je het meeste lycopeen eruit.

 Tomaten zijn binnen de EU goed voor bijna 20% van de groenteteelt. Een kwart daarvan wordt industrieel verwerkt tot sauzen, ketchup en conserven. Ze behoren daarmee tot de meest gegeten groenten in Europa.  Italiaanse onderzoekers van de Università di Cagliari volgden vier jaar lang (2021-2024) de pesticideresiduen op 360 tomatenmonsters uit Sardinische velden, bestemd voor industriële verwerking. Daarbij werd gezocht naar 252 verschillende pesticiden. Niet alleen afzonderlijke residuen werden beoordeeld, maar ook de gecombineerde blootstelling aan meerdere pesticiden werd onderzocht.

Onder de norm, maar vaak niet alleen

In totaal werden 22 verschillende pesticideresiduen aangetroffen: 68,2% fungiciden (zoals boscalid, pyraclostrobin) 27,3% insecticiden (zoals spinosad, acetamiprid) en 4,5% acariciden. Geen enkele stof overschreed de wettelijke norm. Wel werden regelmatig meerdere pesticiden in hetzelfde monster gevonden, met maximaal vijf verschillende stoffen tegelijk. Ook eerdere Europese monitoring laat zien dat meerdere residuen in één voedingsmiddel regelmatig voorkomen. Wettelijke grenswaarden worden voor afzonderlijke stoffen vastgesteld en geven daardoor geen volledig beeld van de blootstelling aan meerdere residuen tegelijk.

Van mitochondriën tot hormoonreceptoren

Pesticiden kunnen op verschillende processen in het lichaam aangrijpen. Sommige van de aangetroffen stoffen kunnen de mitochondriale energieproductie beïnvloeden, terwijl andere in verband worden gebracht met oxidatieve stress, hormoonregulatie en effecten op het zenuwstelsel. Voor bepaalde stoffen, zoals clofentezin en pyraclostrobin, zijn bijvoorbeeld mogelijke effecten op de schildklier- en geslachtshormonen beschreven. Doordat verschillende pesticiden op verschillende systemen aangrijpen, is het lastig te voorspellen wat er gebeurt wanneer meerdere residuen tegelijk aanwezig zijn. Over de gezondheidseffecten van langdurige blootstelling aan zulke mengsels is nog veel onbekend.

Hoe groot is het risico?

Op basis van de gemeten concentraties werd het gezondheidsrisico voor volwassenen en kinderen overwegend als laag beoordeeld. De afzonderlijke residuen bleven binnen de wettelijke maximale residulimieten (MRL) en ook de berekende blootstelling bleef volgens de gebruikte risicobeoordeling doorgaans binnen de veiligheidsmarges.

Een belangrijke uitzondering was acetamiprid. Nadat de acute referentiedosis (ARfD) voor deze stof werd aangescherpt van 0,025 naar 0,005 mg/kg lichaamsgewicht, kwam de berekende blootstelling bij peuters met een hoge tomatenconsumptie in één scenario uit op 125,4% van de ARfD. Voor deze specifieke situatie kon een acuut risico daarom niet worden uitgesloten.

Extra aandacht voor snackgroenten voor kinderen

Jonge kinderen krijgen door hun lagere lichaamsgewicht relatief meer van een stof binnen. Tegelijk worden snackgroenten zoals cherrytomaten, kleine komkommers en paprika’s vaak dagelijks gegeten. Een Nederlands consumentenonderzoek van PAN-Nederland en Kassa naar twintig snackgroenten liet zien dat ook daarin meerdere residuen tegelijk kunnen voorkomen. De onderzochte PlanetProof-producten uit Nederlandse kassen bevatten geen aantoonbare residuen, terwijl in enkele onderzochte partijen uit onder meer Marokko en Spanje meerdere pesticiden werden aangetroffen. In cherrytomaten werden gemiddeld ruim vier verschillende residuen per batch aangetroffen. Voor bewerkte babyvoeding gelden bovendien veel strengere residulimieten dan voor verse groenten die jonge kinderen als tussendoortje eten. 

Juist bij frequente consumptie is het daarom zinvol om ook naar de totale blootstelling via de voeding te kijken.

Wat kun je zelf doen?

Het is niet nodig om tomaten te vermijden. Bewust kiezen en variëren helpt om de blootstelling aan pesticideresiduen te beperken. 

1. Kies bewust voor tomaten met een duidelijke herkomst en kies, zeker bij dagelijkse consumptie door kinderen, vaker voor biologisch. Duurzaamheidskeurmerken zoals On the way to PlanetProof (Nederland en België) of Vegaplan (België) bieden hierbij houvast. Lokale biologische tomaten in het seizoen zijn een duurzame keuze. Ook kun je letten op producten die volgens het 'Zero Residue'-principe zijn geteeld, zoals producten van Mutti, waarbij geen residuen boven een vastgestelde detectiegrens worden aangetroffen.
2. Was de tomaten goed: spoel ze minimaal 1 minuut onder stromend water en wrijf ze daarbij met de handen. Dit kan oppervlakkige residuen verminderen, maar verwijdert niet alle pesticiden. Wil je een stap verder gaan, dan kun je ze wassen in water met baking soda (natriumbicarbonaat). Spoel de tomaten daarna goed af met schoon water.
3. Bereid tomaten in soep of saus: dit vermindert bepaalde pesticideresiduen en door verhitting wordt lycopeen beter beschikbaar voor opname.
4. Varieer: wissel groenten, herkomst en aanbieder af. Zeker bij kinderen is het verstandig om dagelijkse snackgroenten zoals cherrytomaten af te wisselen met andere groenten.

Referenties

• Atzei, A., et al.  (2025). Four-Year Monitoring Survey of Pesticide Residues in Tomato Samples: Human Health and Environmental Risk Assessment. Journal of Xenobiotics, 15(5), 171.
• PAN Europe (2026). Dangerous pesticides found in snack vegetables. Gebaseerd op onderzoek van PAN Nederland en Kassa.
• Stahl, W., & Sies, H. (1992). Uptake of lycopene and its geometrical isomers is greater from heat-processed than from unprocessed tomato juice in humans. Journal of Nutrition, 122(11), 2161-2166. 
• Rodrigues, A.A.Z., et al. (2017). Pesticide residue removal in classic domestic processing of tomato and its effects on product quality. Journal of Environmental Science and Health, Part B, 52(12), 850-857.